Bùi Thanh Tùng · nghề bếp
Tôi từng làm phụ bếp cho một bếp trưởng gần như không bao giờ cầm chảo trong giờ đông. Ông đứng ở đầu bàn ra món, nhìn từng đĩa, thỉnh thoảng đẩy một đĩa trả lại kèm một câu ngắn: thiếu muối, sốt lỏng, rau bày lệch. Hồi đó tôi nghĩ ông nhàn. Mấy năm sau tự đứng vào chỗ ấy, tôi mới hiểu đó là vị trí mệt nhất bếp. Nên khi học viên hỏi nghề bếp trưởng là gì, tôi thường bắt đầu bằng cảnh đó: bếp trưởng là người chịu trách nhiệm cho mọi đĩa rời khỏi bếp, kể cả những đĩa mình không nấu.
Đọc nhanh: Bài giải thích bếp trưởng làm gì ngoài nấu, các cấp bậc trong một bếp chuyên nghiệp và vì sao con đường lên bếp trưởng thường dài.
Phần một: Bếp trưởng làm gì ngoài chuyện nấu
Bếp trưởng (head chef, ở nơi lớn có thể gọi là executive chef) là người đứng đầu khối bếp. Việc của họ chia làm hai nửa, giống hai bàn tay.
Bàn tay thứ nhất là chuyên môn. Bếp trưởng xây dựng thực đơn, chuẩn hóa công thức, quy định định lượng cho từng món, để dù ai nấu thì món vẫn ra giống nhau. Món phở hôm thứ hai và món phở hôm chủ nhật phải cùng một vị, dù hôm chủ nhật người nấu là đầu bếp ca phụ. Muốn vậy, công thức không thể nằm trong đầu bếp trưởng. Nó phải được viết ra, cân đong rõ ràng, dạy lại cho cả đội.
Bàn tay thứ hai là quản lý. Bếp trưởng lo nguyên liệu, kiểm soát hao hụt, giữ vệ sinh khu bếp, phân công việc cho từng người. Ở những bếp lớn, đội được chia theo trạm (station): trạm nướng, trạm chiên, trạm món lạnh, trạm sốt. Mỗi người phụ trách một trạm, và bếp trưởng là người nối các trạm lại thành một dòng chảy.
Giờ cao điểm, bếp trưởng thường đứng ở vị trí điều phối mà dân bếp gọi là pass, tức chỗ món đi từ bếp ra sảnh. Họ gọi order, giục trạm chậm, kiểm từng đĩa trước khi cho ra. Tôi hay ví chỗ này như cửa hải quan: món nào qua được cửa này mới được tới tay khách.
Tình huống: Một tối đông khách, trạm nướng của chúng tôi bị dồn, các đĩa thịt bắt đầu ra chậm hơn món ăn kèm. Bếp trưởng không nhảy vào nướng thay. Ông cho trạm món lạnh giữ lại phần salad thêm ba phút, điều một phụ bếp sang trạm nướng chỉ để lật và canh lửa, còn ông báo ra sảnh các bàn đang chờ sẽ có món trong mấy phút nữa. Mười phút sau dòng món ổn lại. Ông bảo tôi: nếu tôi đứng nướng, cả bếp mất người nhìn toàn cảnh.
Phần hai: Các cấp bậc trong một bếp chuyên nghiệp
Bếp chuyên nghiệp có thứ bậc khá rõ, chịu ảnh hưởng của cách tổ chức bếp kiểu Pháp. Người mới hiểu hệ thống này sẽ biết mình đang đứng ở đâu và cần gì để đi tiếp.
| Cấp bậc | Việc chính | Cần rèn ở cấp này |
|---|---|---|
| Phụ bếp (commis) | Sơ chế, chuẩn bị nguyên liệu, hỗ trợ đầu bếp | Dao, vệ sinh, tốc độ, thói quen gọn gàng |
| Đầu bếp trạm (chef de partie) | Phụ trách một nhóm món ở một trạm | Giữ chuẩn món, chịu nhịp giờ đông |
| Bếp phó (sous chef) | Cánh tay phải của bếp trưởng, điều phối bếp | Phân công người, xử lý sự cố, đặt hàng |
| Bếp trưởng (head chef) | Đứng đầu bếp, quyết định thực đơn và chuẩn món | Thực đơn, chi phí, dẫn dắt cả đội |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy cột cuối dịch dần từ tay sang đầu. Ở phụ bếp, bạn rèn đôi tay. Lên bếp phó, bạn rèn cách điều người. Bếp trưởng thì cần cả hai. Đó là lý do tôi luôn nói với học viên đừng đốt cháy giai đoạn. Những kỹ năng cốt lõi của nghề nhà hàng và f&b như tốc độ, vệ sinh, phối hợp đều được rèn dần qua từng cấp, và người bỏ qua bước nền thường gặp khó khi phải cầm trịch một đội bếp đông người.
Có người hỏi tôi: sao không học thẳng lên bếp trưởng? Tôi hỏi ngược lại: bạn có tin một huấn luyện viên bóng đá chưa từng đá bóng không? Người bếp chỉ nghe bạn khi biết bạn từng đứng ở đúng chỗ họ đang đứng.
Phần ba: Tố chất làm nên một bếp trưởng vững
Đầu tiên là tay nghề chắc. Bạn phải hiểu sâu nguyên liệu, gia vị, kỹ thuật chế biến, đủ để nếm một thìa sốt là biết thiếu gì. Không có nền này, mọi thứ còn lại đều lung lay.
Kế đến là khả năng sáng tạo và chịu cập nhật. Thực đơn đứng yên mãi thì khách quen sẽ chán. Bếp trưởng giỏi biết làm mới món mà vẫn giữ được bản sắc của quán, và biết món nào nên bỏ dù mình thích.
Thứ ba là quản lý đội và giữ kỷ luật bếp khi áp lực lên cao. Bếp là nơi có lửa, dao, dầu nóng và rất nhiều người đi lại trong một không gian hẹp. Kỷ luật ở đây không phải để ra oai, mà để không ai bị thương và món không bị lẫn.
Thứ tư là ý thức về vệ sinh, an toàn thực phẩm và chi phí nguyên liệu. Một bếp trưởng nấu ngon mà để hao hụt lớn thì chủ quán cũng khó giữ.
Cuối cùng là sức khỏe. Nghề này đứng lâu, nóng, cường độ cao. Và một điều ít ai nói: bếp trưởng giỏi biết truyền nghề. Đội bếp mạnh thì chất lượng món mới ổn định lâu dài, kể cả những hôm bếp trưởng không có mặt.
Phần bốn: Con đường lên bếp trưởng
Con đường này cần thời gian và sự bền bỉ. Người bắt đầu từ phụ bếp thường mất vài năm để lên đầu bếp trạm, thêm một thời gian nữa để lên bếp phó, trước khi cầm trịch cả bếp. Một số người rút ngắn bằng cách học trường nghề nấu ăn, có nền tảng bài bản hơn. Nhưng tôi chưa thấy ai lên bếp trưởng mà thiếu những năm đứng bếp thật.
Sau bếp trưởng, đường còn mở tiếp: bếp trưởng điều hành cho cả chuỗi, chuyên phát triển thực đơn, dạy nghề, hoặc mở nhà hàng riêng. Thu nhập của bếp trưởng phụ thuộc vào tay nghề, tiếng tăm, quy mô cơ sở và khu vực, chênh nhau khá xa giữa các mô hình.
Một việc tôi khuyên học viên làm sớm: lập một tập hồ sơ món, gồm hình ảnh, công thức, và vài dòng về cách bạn nghĩ ra từng món. Tập hồ sơ đó giúp bạn nói chuyện cụ thể khi ứng tuyển vào những bếp lớn hơn, thay vì chỉ kể mình đã làm ở đâu.
Nghề bếp không dành cho người vội. Nhưng nếu bạn thích cảm giác món mình nấu được khách ăn sạch đĩa, và chịu được những năm đầu đứng sơ chế cả buổi, thì chỗ đứng ở pass sẽ đến với bạn theo thời gian.
Bếp là nơi có nhiệt, dao và dầu nóng, nên hãy làm đúng hướng dẫn an toàn và vệ sinh mà nơi làm việc đặt ra, kể cả những lúc đông khách nhất.