Bùi Thanh Tùng · quầy cà phê
Học viên barista của tôi buổi đầu thường mang theo điện thoại, mở sẵn mấy clip latte art hình thiên nga, hình hoa tulip, và hỏi bao giờ được học cái này. Tôi trả lời: khi nào bạn rót ra một shot espresso đúng vị năm lần liền. Có bạn mất một tuần mới qua được. Nghề barista pha cà phê là gì, tôi gói lại như sau: là công việc biến hạt cà phê thành ly nước ngon một cách đều tay, và phần lớn nghề nằm ở chữ “đều tay” chứ không ở hình vẽ trên mặt ly.
Phần một: Một ngày ở quầy cà phê
Barista (nhân viên pha chế cà phê) lo toàn bộ quãng đường từ hạt tới ly. Đầu ca, việc quan trọng nhất là hiệu chỉnh máy, dân quầy gọi là calibrate hay “canh máy”. Bạn xay thử, chiết thử vài shot, nếm, rồi chỉnh độ mịn của bột cho tới khi vị ra đúng. Cùng một loại hạt nhưng hôm nay trời ẩm, hôm qua trời khô, máy xay để y nguyên vẫn có thể cho vị khác. Giống người chơi đàn phải lên dây trước buổi diễn, barista phải canh máy trước khi mở cửa.
Sau đó là setup quầy: xếp ly, khăn, bình đánh sữa, kiểm sữa và siro, sắp mọi thứ vào chỗ quen tay. Rồi khách tới, bạn nhận order, pha, hoàn thiện và trao ly. Ở quán nhỏ, barista còn kiêm luôn thu ngân và dọn bàn.
Phần ít được nói tới là trò chuyện. Barista thường là người khách gặp nhiều nhất ở quán. Bạn nhớ anh khách sáng nào cũng uống ít đường, chị khách thích sữa nóng hơn bình thường. Ở các quán chuyên sâu, bạn còn kể cho khách nghe hạt này trồng ở đâu, rang mức nào, pha cách nào thì hợp. Nghề này cần đôi tay khéo và một chút khả năng kể chuyện.
Phần hai: Bốn kỹ thuật nền tảng
Barista có những nền tảng riêng, khác với pha chế đồ uống có cồn. Tôi dạy theo đúng thứ tự dưới đây, không đảo.
Chiết xuất espresso
Đây là gốc của gần như mọi món trên menu. Bạn canh lượng bột, độ mịn, lực nén và thời gian chiết để shot ra cân bằng, không chua gắt, không đắng khét. Tôi hay ví shot espresso như nồi cơm: lửa, nước, gạo lệch một chút là cả nồi khác vị.
Đánh sữa
Đánh sữa (steaming) là tạo bọt sữa mịn, bóng, đủ nóng mà không bị cháy, dùng cho cappuccino, latte. Người mới hay đánh quá nhiều bọt thô như bọt xà phòng. Sữa đúng phải mịn tới mức rót ra trông như sơn ướt.
Tạo hình latte art
Chỉ khi espresso và sữa đã ổn thì latte art mới có nghĩa. Rót sữa tạo hình trên mặt ly là kết quả của hai kỹ thuật trên, không phải kỹ thuật riêng rẽ.
Pha thủ công
Pha thủ công (manual brew) gồm các cách như pour over hay cold brew. Phần này dạy bạn hiểu chiết xuất ở mức chậm hơn, thấy rõ nước, nhiệt và thời gian ảnh hưởng tới vị ra sao.
Nếu muốn nhìn rộng hơn về con đường phát triển trong nghề nhà hàng và f&b, và thấy barista nằm ở đâu so với bếp, sảnh hay quầy bar, bạn có thể đọc bài tổng quan rồi quay lại đây chọn hướng học.
Tình huống: Một học viên của tôi ra làm ở quán, tuần đầu bị khách quen chê “cà phê hôm nay chua”. Em đổ cho hạt. Tôi hỏi em sáng đó có canh máy không. Em bảo quán đông nên bỏ qua, dùng luôn độ xay của hôm trước. Hôm trước trời mưa, hôm đó nắng. Chỉ cần chỉnh máy xay mịn hơn một nấc, vị về lại như cũ. Khách quen của quán cà phê nhận ra chênh lệch nhỏ hơn bạn nghĩ nhiều.
Phần ba: Tố chất cần có và đường đi tiếp
Barista cần vị giác và khứu giác nhạy, nhưng tin vui là thứ này rèn được. Tôi bắt học viên nếm mỗi ngày, ghi lại hạt gì, thông số ra sao, vị thế nào. Sau vài tháng, lưỡi bạn sẽ khác hẳn. Ngoài ra là sự tỉ mỉ và kiên nhẫn với từng thông số nhỏ, thao tác nhanh gọn và giữ quầy sạch để kịp giờ đông, cùng sự thân thiện để hiểu đúng gu khách.
Một lưu ý an toàn tôi luôn nhắc: máy espresso chạy ở áp suất và nhiệt độ cao. Vòi hơi đánh sữa có thể gây bỏng nếu bất cẩn. Hãy học kỹ quy trình vận hành và vệ sinh máy của quán trước khi đứng quầy một mình.
Về đường đi lên, từ barista bạn có thể lên barista chính, trưởng ca quầy (head barista), rồi quản lý quán. Người mê chuyên môn có thể đi theo hướng thử nếm (cupping), đào tạo barista hoặc tham gia các cuộc thi pha chế. Kinh nghiệm quầy cũng là bước đệm để rẽ sang rang xay, buôn bán hạt hoặc tự mở quán. Thu nhập phụ thuộc vào tay nghề, mô hình quán, khu vực và tiền tip tùy nơi.
Phần bốn: Mấy câu học viên hay hỏi
Hỏi: Học barista mất bao lâu?
Đáp: Một khóa cơ bản thường kéo dài vài tuần, đủ để nắm kỹ thuật nền. Để pha ổn định giờ đông thì cần thêm thời gian làm thật ở quán. Khóa học dạy bạn cầm đàn, quán dạy bạn đánh đàn trước khán giả.
Hỏi: Barista và bartender khác nhau thế nào?
Đáp: Barista chuyên cà phê và thức uống từ máy espresso. Bartender pha đồ uống có cồn ở quầy bar. Hai nghề khác nhau về kỹ thuật, về không khí làm việc và cả về khung giờ, quán cà phê thường đông buổi sáng còn quầy bar đông buổi tối.
Hỏi: Có cần năng khiếu không?
Đáp: Không cần. Cần sự tỉ mỉ và chịu nếm mỗi ngày. Tôi đã thấy những bạn ban đầu không phân biệt nổi chua với đắng, nửa năm sau nếm ra hạt rang quá tay.
Nếu bạn thích buổi sáng, thích mùi cà phê và thích những việc cần kiên nhẫn từng chút, hãy thử đứng quầy. Cứ canh máy cho đúng mỗi sáng, hình thiên nga trên mặt ly sẽ tới sau.